ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ

*ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਮਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ…।

ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
ਫੋਨ: 630-303-8330

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ (1469-1539) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਤੇ ਅਫਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੱਕ, ਸਿੱਖ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਕਸਰ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ‘ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਖੁਦ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਫਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਅਫਗਾਨੀ ਲੇਖਕ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਿਆਨ ਛੱਡ ਗਏ। ਇਹ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਹਥਲਾ ਲੇਖ ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ‘ਬਿਆਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਲਈ ਡਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ- ਦੋਵੇਂ ਦਰਜ ਕੀਤੇ।
1. ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ।”
2. ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ: “ਹਾਰ ਜਾਣ `ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।”
3. ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ “ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।”
4. ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
5. ਸਿੱਖ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ: “ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ।”
6. ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਰੀਖਕ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ “ਉਹ (ਸਿੱਖ) ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”
7. ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਇਹ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ।”
8. ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਫਾਰਸੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ “ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਯੋਧੇ” ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ।
ਇਹ ਬਿਆਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਅਕਸਰ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਸਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਰੋਤ ਜੰਗਨਾਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ੇਰ ਕਹੋ; ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ।”
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖੋ।” ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ: “ਉਹ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੱਜਦੇ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਾਰਸੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ: “ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।”
ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ:
“ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੜਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: “ਉਹ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ।” ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਸਿੱਖ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ।”
ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗਵਾਹੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ `ਤੇ ਅਹਿਮ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਖੁਦ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।

ਅਫ਼ਗਾਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਸਿੱਖ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਡਰ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਫ਼ਗਾਨ ਨਿਰੀਖਕ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ: “ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) `ਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਅਫ਼ਗਾਨ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ: “ਉਹ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ।
ਅਫਗਾਨ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਨੋਟ ਕੀਤਾ: “ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਸਿਰਫ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ।” ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀਆਂ, ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਮਨੋਬਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਫਗਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਚਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਦੋ ਵੱਡੇ ਟਕਰਾਅ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ: “ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫਸਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ।
ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੇ ਦੇਖਿਆ: “ਉਹ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਲੜੇ ਅਤੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” ਚਿੱਲੀਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਤੋਪਖਾਨੇ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ (ਸਿੱਖ) ਆਖਰੀ ਆਦਮੀ ਤੱਕ ਲੜੇ। ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ: “ਸਿੱਖ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਭਾਰੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।” ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਇਹ ਬਿਆਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ।

ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ
ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਮੁਗਲ, ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਿਕਾਰਡਾਂ `ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਟੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਵਿਦਵਾਨ ਡਬਲਯੂ.ਐਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਇਆਂ (ਕਾਂਡਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।” ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਿਲੀਅਮ ਡੈਲਰਿੰਪਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ।
ਵਿਦਵਾਨ ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।” ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ: “ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਲਚਕਤਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।” ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਫੌਜੀ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਸ ਬਿਆਨ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ: “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੇ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ- ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

ਸਿੱਟਾ: ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੌਰ `ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਬਿਆਨ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ, ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਮਰਥਕਾਂ ਜਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਮਜਬੂਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੱਕ- ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਵਾਲੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅੱਜ, ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਮਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ- ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਜਿਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
—
ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾਲੇ ਜਨਰਲਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹਿੰਮਤ ਦੇਖੀ ਸੀ।
1. ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਹਵਾਲੇ
ਜਨਰਲ ਸਰ ਫ੍ਰੈਂਕ ਮੈਸਰਵੀ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ): “ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ 83,005 ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ 109,045 ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਸ’ ਨਾਲ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਹੇਠ ਲੜੇ ਸਨ।
ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਰਵੱਈਏ- ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਨਰਲ ਸਰ ਫ੍ਰੈਂਕ ਮੈਸਰਵੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ: ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਅਸੀਂ ਜੋ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸੇਲੀਆ ਜੇਨ ਹਾਰਵੇ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ): ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਮਿਸਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਰਿਣੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਚਰਿੱਤਰ `ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਬਿਆਨ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
2. ਫੌਜੀ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਦਲੇਰੀ ਬਾਰੇ ਹਵਾਲੇ
ਜਨਰਲ ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਬਰਡਵੁੱਡ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ): “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਛੱਡਣ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।”
ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਫਜ਼ਲ ਮੁਕੀਮ ਖਾਨ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ): “ਸਾਡੀ ਹਾਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹਾਂ…। ਉਹ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।”
ਇਹ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ’ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
3. ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਵਾਲੇ
ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਨਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਕਾਰਨਾਮਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ `ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਹਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਜੰਗੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
4. ਯੋਧਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਵਾਲੇ
ਐਫ. ਯੀਟਸ-ਬ੍ਰਾਊਨ (ਮਾਰਸ਼ਲ ਇੰਡੀਆ, 1945 ਦੇ ਲੇਖਕ): ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਲੋਕ ‘ਸਿੱਖ’, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣਗੇ।
5. ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਵਾਲੇ
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ: “ਸਿਰਫ਼ 21 ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ 10,000 ਅਫਗਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਲੜੇ।” ਇਹ ਲੜਾਈ ਫੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਖਰੀ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।
6. ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਵਾਲੇ
ਰਵਾਇਤੀ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਪਾਹੀ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: “ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਲਈ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਹਿੰਮਤ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਲਈ ਕਿਉਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਿਰਭਉ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਮਜਬੂਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਫੌਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਯੋਧਾ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ।