ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਬੱਚੇ

*ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਪਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ
ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਬਿਊਰੋ
ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹਮਦਰਦੀ ਕਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਲਈ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਇਕ ਚਿੜੀਆ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ/ਵੀਡੀਓ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਮਾਂ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ‘ਟੈਡੀ ਬੀਅਰ’ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਸੀ। ਬਾਂਦਰ ਦਾ ਉਹ ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗੁੱਡੀ ਨਾਲ ਲਗਾਅ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਈ।
ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਡੇਲੀ ਮੇਲ’ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੁੱਡੀ ਉਸ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਹਾਰੇ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਟਵਿੱਟਰ (ਹੁਣ ਐਕਸ), ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਪਲੈਟਫ਼ਾਰਮਾਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਂਦਰ, ਹਾਥੀ, ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ’ਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿਪੈਂਜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਤਨਹਾਈ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਾਂਦਰ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਗਾਜ਼ਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਬਾਲ ਫੰਡ ਯੂਨੀਸੇਫ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਜੰਗ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਠੰਢ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਜਾਂ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਮੌਤਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੱਖਾਂ ਬੱਚੇ ਘਰੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਸੇਫ਼ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਗੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਦੀ ਵੀ ਢੰਗ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤੰਗੀ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਮਾਪਦੰਡ
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇੰਨੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ? ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਵੱਜੋ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫ਼ਲਿਸਤੀਨੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ- ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਟੀ.ਵੀ. ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਤਮਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਚੁਣੀਂਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਵੱਧ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦਰਦ ਨੂੰ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ। ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ! ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੁਨੀਆ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਨੈਤਿਕ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਲੱਖਾਂ ਬੱਚੇ ਪੀੜਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਸੇਫ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4.5 ਕਰੋੜ ਬੱਚੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੰਗੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਬੇਘਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾ ਵੇਖੀਏ ਜੋ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵਾਇਰਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵੀ ਵੇਖੀਏ ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਰੌਲ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦਬ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੋ! ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਬਾਂਦਰ ਲਈ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਣਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਹਮਦਰਦੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪੀੜਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ- ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ। ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹਮਦਰਦੀ ਕਿਸੇ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਵੇ।