ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਕਟ
ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੁਸਾਂਝ
ਦੁਨੀਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇੰਨਾ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਖਿਸਕਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਸੁੱਖ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਈ ਵਾਰ ਹੜਬੜਾਹਟ, ਲੜਖੜਾਹਟ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇਹ ਦੌਰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਕਵੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਥੀ ਦੇ ਹਾਈਕੂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ, “ਮਹਾਨਗਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਖਾ ਗਈ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ, ਤਾਰੇ ਗਏ ਗੁੰਮ।” ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਗਤੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਿ੍ਹਆ, ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਖਪਤ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਆਸਾਨ ਤਾਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਪਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਬਣ ਗਈ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸਮਾਂ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵੀ। ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਖਪਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਰੀ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੂਹ ਪੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਭਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅੱਜ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਚਮਕਦੇ-ਦਮਕਦੇ ਮਾਲ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਨ ਵਰਗੀ ਰੌਸ਼ਨੀ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘਾ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ-ਢੰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਚਮਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਮਕ ਇੱਕ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮਾਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸਾਧਨ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਫਿਸਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਚੰਨ, ਤਾਰੇ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸਨ; ਪਰ ਅੱਜ ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੇ ਚੰਨ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਘੱਟ ਅਤੇ ਸਕ੍ਰੀਨ ਵੱਲ ਵੱਧ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਧੀਰਜ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖਾਲੀਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਮਸਨੂਈ ਸਹੂਲਤ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਖਾਲੀਪਣ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਖਪਤਕਾਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਖਪਤਕਾਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਸ਼ੀ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਫ਼ੋਨ, ਨਵੀਂ ਕਾਰ, ਨਵਾਂ ਘਰ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੌੜ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਉਸ ਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਦੌੜ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥਕਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਧੂਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਧੂਰਾਪਣ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਵੀ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲਾ ਨਿੱਘ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨਗਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ ਕੰਮ ’ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁੱਲਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਪਰ ਮਕਸਦ ਧੁੰਦਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸੰਕਟ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹੁਣ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੌਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਜਨਬੀ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇਗਾ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮਸਨੂਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹੋਵਾਂਗੇ।