-ਇੱਜ਼ਤ, ਖ਼ੂਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ-
(ਇਹ ਲੇਖ ‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਦੇ ਨਾਮ `ਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਹੈ)
ਹਰਸ਼ ਮੰਦਰ
ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। 1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬੇਹਿਸਾਬ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦਾ ਸੀ- ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ‘ਇੱਜ਼ਤ’ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਣਾ।
ਅੱਜ, ਵੰਡ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅੱਠ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੀ ਸੋਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ’ (ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਕਤਲ), ‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸੇ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਮਹੂਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?
ਵੰਡ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਧਾਰਨਾ
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਔਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਇੱਜ਼ਤ’ ਉੱਤੇ ਧੱਬਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ `ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਨਾਂ `ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਚਾਈ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਮਾਜ ਲਈ ‘ਇੱਜ਼ਤ’ ਔਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਸਮਝੀ ਗਈ।
ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਬਣਾਉਣਾ
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੰਗਾਂ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਟਕਰਾਅ ਹੋਏ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਾਂਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਜਾਂ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ‘ਬਦਲਾ’ ਜਾਂ ‘ਜਿੱਤ’ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਬਰ-ਜਿਨਾਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਪਵਿੱਤਰ’ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੋਹਰੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦੀ।
ਪਿਤਰ-ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਿਤਰਸੱਤਾਤਮਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਤਰ-ਸੱਤਾ ਉਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤ ਦਾ ਕੰਮ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪਹਿਨਣਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਮਾਪਦੰਡ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚੁਣ ਸਕੇ। ਪਿਆਰ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਾਮਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੀਊਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕਾ ਜਾਂ ਲੜਕੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਧ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਸੋਚ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਦੋ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ, ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਦੀ ਧਾਰਨਾ
ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਰਦ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਲਗ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਮਨੋ-ਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਚੋਣ ਉੱਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ: ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਕਤਲ
ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ; ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤ ਦਾ ਕਤਲ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਵਿਆਹ, ਜਾਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਆਹ, ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਕਤਲ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ
ਇੱਜ਼ਤ, ਨਸਲ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਜ਼ੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਯਹੂਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹਾਂ `ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਸਲੀ ‘ਸ਼ੁੱਧਤਾ’ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਗੋਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਹ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਨ।
ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰੰਗ-ਭੇਦ ਦੌਰਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਮਾਜ ਕਿਸੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਡਰ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਲਿੰਗ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸੋ, ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ, ਆਨਰ ਕਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਨ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਕਿੰਨੇ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਚੋਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੀਏ। ਪਿਆਰ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫ਼ੈਸਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਖ਼ੁਦ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਵੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਂ `ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ।
—
(‘ਦ ਵਾਇਰ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)