ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਦਭਾਵਨਾ: ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਚਾਅ ਦੀ ਕੁੰਜੀ

ਡਾ. ਪਰਸ਼ੋਤਮ ਸਿੰਘ ਤਿਆਗੀ
ਫੋਨ:+91-9855446519
ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ 4.54 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਲਗਭਗ 3.7 ਬਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁ-ਸੈਲੂਲਰ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਲਗਭਗ 540 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ `ਤੇ ਉਭਰੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 300,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੰਗਠਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪਿਛਲੇ 12,000 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ।

ਧਰਤੀ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਜ਼ਾਦ’ ਸੀ- ਇੱਕ ਅਛੂਤ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੰਡਾਂ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕੋਈ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਪਾਸਪੋਰਟ ਜਾਂ ਵੀਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਧਰਤੀ `ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਤੁਲਨ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ-ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੌਸਮੀ ਚੱਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰਵਾਸ ਰਸਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ।
ਲਗਭਗ 12,000 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੱਧਰ `ਤੇ ਮੁੜ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂ-ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਬੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ, ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ `ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਕੋਲਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ, ਖਣਿਜ, ਦੁਰਲੱਭ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਅਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਭਰਪੂਰ ਊਰਜਾ ਭੰਡਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਕੋਲ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਖਣਿਜ ਭੰਡਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੀਵਰੇਜ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਰਥਿਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਸਰੋਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰੋਤਾਂ `ਤੇ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮਾਲਕੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੌਲਤ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸਰੋਤ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ’ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ `ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਰਣਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਸਤੂਆਂ- ਊਰਜਾ, ਖਣਿਜ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਜ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਏਕਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਕਸਰ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਜਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਲੈਂਡਸਕੇਪਾਂ ਅਤੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਰਸਾਇਣਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੱਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਵੀਅਤਨਾਮ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ ਏਜੰਟ ਔਰੇਂਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਤਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਰ ਬਣ ਗਏ। ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਈ। 2022 ਤੋਂ ਰੂਸ ਤੇ ਯੂਕਰੇਨ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ 2023 ਤੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਯੁੱਧ ਨੇ ਖਤਰਨਾਕ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਲਬਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
2026 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਟਕਰਾਅ ਨੇ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਲੈਬਨਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ-ਈਰਾਨ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਸਾਧਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਟਕਰਾਅ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ `ਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਅੰਕੜੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਐਸਬੈਸਟਸ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਲਬਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਰਗੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲੀਆ ਯੁੱਧਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤਬਾਹੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਹਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਥਾਈ ਦਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਨਾਗਰਿਕ, ਸਿਵਲ-ਸਮਾਜ ਸੰਗਠਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਆਗੂ ਸਰਕਾਰਾਂ `ਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਵਾਦ ਹੱਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ, ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਉਪਾਅ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੋਤ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ‘ਨਹੀਂ’ ਕਹਿਣਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਹਿਣਯੋਗ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹਰਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ, ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਤਣਾਅ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਹਰ ਸਾਲ 22 ਅਪਰੈਲ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ `ਤੇ ਇੱਕ ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗੀਦਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ 1970 ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸੈਨੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ `ਤੇ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਅੱਜ 190 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਲੜਨ, ਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 22 ਅਪਰੈਲ 2026 ਨੂੰ ਮਨਾਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਦਾ ਥੀਮ ‘ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਡਾ ਗ੍ਰਹਿ’ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਡਾ ਗ੍ਰਹਿ’ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ, ਪੌਣ ਊਰਜਾ, ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਭੂ-ਥਰਮਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਥੀਮ ਇਸ ਗੱਲ `ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਹਾਰ ਤਬਦੀਲੀ, ਨੀਤੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਅਪਣਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਜਨਤਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਇੰਧਣ `ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ 2026 ਚੱਲ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਲਾਗਤਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ `ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੈਟਫਾਰਮ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਟਕਰਾਅ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ‘ਹੌਟਸਪੌਟ’ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਆਯੋਜਕ ਇਸ ਗੱਲ `ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਯੁੱਧ ਦਾ ਅਣਦੇਖਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਮਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਲਬੇ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਲੜਾਈ ਰੁਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਲੜੀ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਘਟਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ `ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ, ਸਾਡੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ `ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਾਂਝੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਧਰਤੀ `ਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਮੰਗੇ/ਦਿਖਾਏ ਬਿਨਾ ਇਕਸਾਰ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਹਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਅਕਸਰ ਸਰਵਉੱਚਤਾ ਜਾਂ ਸਰੋਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਭਾਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਤੀ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਧਰਤੀ ਬਚਾਓ’ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ, ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ, ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕੋਈ ਕੌਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ‘ਧਰਤੀ’ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਫ਼, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕਜੁੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਢਲੀ ਲੋੜ ਹੈ।