ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਬਿਊਰੋ
ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੀਰਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ, ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਹੀਰਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਿਜ਼ਾਬੇਥ ਦੇ ਤਾਜ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਇਸ ਹੀਰੇ ਦੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹਾਂ, ਅਫਗਾਨ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ।
ਕੋਹੇਨੂਰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ?
ਲੰਘੇ ਦਿਨੀਂ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਦੇ ਮੇਅਰ ਜੋਹਰਾਨ ਮਮਦਾਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਨੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕਿੰਗ ਚਾਰਲਜ਼ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਸਲਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘ਸਰਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀਰਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਰਦ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਅਪਸ਼ਗੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਹੇਨੂਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ
ਕੋਹੇਨੂਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੜੀਸਾ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਹੀਰਾ ਕਾਕਤੀਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੋਲਕੋਂਡਾ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਕੋਲੂਰ ਖਾਨਾਂ (ਮੌਜੂਦਾ ਤੇਲੰਗਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਗੋਲਕੋਂਡਾ ਖੇਤਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੀਰਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਹੀਰਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਚਮਕ ਕਾਰਨ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰਾਜਸੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਸ਼ਾਸਕ ਕੋਲ ਕੋਹੇਨੂਰ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਾਂ ਵੀ ਲੜੀਆਂ।
ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ
ਕੋਹੇਨੂਰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹੀਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਵਿੱਚ ਜੜਵਾਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਹੀਰਾ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ, ਕੋਹੇਨੂਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਨ
1739 ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਉਹ ਕੋਹੇਨੂਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ‘ਕੋਹ-ਏ-ਨੂਰ’ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ‘ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪਹਾੜ।’ ਇਹ ਘਟਨਾ ਕੋਹੇਨੂਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹੀਰਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਇਹ ਹੀਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਕੋਹੇਨੂਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ
1849 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਇਆ ਤਾਂ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਹੋਰ ਵਧ ਸਕੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸਦਾ ਵਜ਼ਨ 105.6 ਕੈਰਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਰਾਉਨ ਜਿਊਲਜ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਸਰਾਪ: ਸੱਚ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ?
ਕੋਹੇਨੂਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਸਦਾ ਕਥਿਤ ਸਰਾਪਿਆ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ ਮਰਦ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਲਈ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੀਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਕੋਹੇਨੂਰ ‘ਤੇ ਹੱਕ ਦੀ ਲੜਾਈ
ਅੱਜ ਕੋਹੇਨੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਸਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਜਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹੀਰਾ ਉਸਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੈ।
ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ
*ਕੋਹੇਨੂਰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ 186 ਕੈਰਟ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਤਰਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ 105.6 ਕੈਰਟ ਰਹਿ ਗਿਆ।
*ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
*ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ।
*ਇਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਇਕ ਹੀਰਾ, ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਕੋਹੇਨੂਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਹੀਰੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਜੰਗਾਂ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਲਚ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਚਮਕ ਜਿੰਨੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਹੇਨੂਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਕੋਹੇਨੂਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਚੈਪਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।