ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਮੌਤ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਬੇਚੈਨੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਬਿਊਰੋ
ਕਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੈਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲ (ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਹਰੇ ਜੰਗਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘਾਹ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪੌਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ-ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਘਟਾਉ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਲੁਕਵੇਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ
1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਕੋਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਗਭਗ 550 ਹੈਕਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲ ਸਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਇੱਕ ਹਰਾ ਪਰਦਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਭਾਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੁਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਖਾਲੀਪਣ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ 1972 ਤੋਂ 1984 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਅਜੇ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮੌਸਮੀ ਤਬਾਹੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਹੈ-ਸਮੁੰਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1900 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਫੀ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਾਧਾ ‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
‘ਕੇਲਪ’ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੌਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਰਨ ਲੱਗੇ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 60 ਤੋਂ 99 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟ ਗਈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ-ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਖਤ ਹੋਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਖਾਲੀਪਣ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ-ਨਾ ਪੁਰਾਣਾ ਜੰਗਲ, ਨਾ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ।
ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ
‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ ਪੌਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇਰਿੰਗ, ਰਾਕਫਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੈਲਮਨ ਵਰਗੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੰਗਲ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ, ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਜੀਵਨ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਇਹ ਜੰਗਲ ਤੱਟਾਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਤੁਫ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗ਼ਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਟ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਧਦਾ ਤਾਪਮਾਨ
ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਖੋਜ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 1.39 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ ਕੋਇਲਾ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹੀ, ਤਾਂ 2030 ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ 1.5 ਡਿੱਗਰੀ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਸਮੁੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਗਰਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਵਧ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। 1901 ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸਤਹ ਲਗਭਗ 23 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਛੋਟਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਕਈ ਤੱਟਵਰਤੀ ਇਲਾਕੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਆਪਣਾ ਵਸੇਬਾ ਛੱਡ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਧਰਤੀ ਦਾ ਟੁੱਟਦਾ ਸੰਤੁਲਨ
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਊਰਜਾ ਸੰਤੁਲਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ। ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਹੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੈ।
ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਵਧਦਾ ਬੋਝ
ਕਾਰਬਨ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਕਾਰਬਨ ਬਜਟ’ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ-ਜਿਵੇਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ, ਮੌਸਮ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਂਸਰ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂਗੇ।
ਇਹ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ‘ਕੇਲਪ’ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਨਾ ਜਾਗ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੰਗਲ ਦੇਖਣ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਸੋਚਣ ਦਾ, ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡਾ ਘਰ ਨਹੀਂ, ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।