ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਹੰਗਾਮਾ: ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕਿਉਂ?

ਡਾ. ਆਕਾਂਕਸ਼ਾ ਬਰਨਾਲਾ
“ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਘਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵਗੇ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਨਾਲ ਉੱਖੜ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਵਿਚਾਰਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਸੂਬੇ ਨਾਲ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਇਸ ਸੰਤੁਲਨ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨਿਕੇਤਨ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਨੋਬੇਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਮਲਾਲਾ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ‘ਆਈ ਐਮ ਮਲਾਲਾ’ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਐਨ ਫ੍ਰੈਂਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਤਾਬ ‘ਦ ਡਾਇਰੀ ਆਫ਼ ਏ ਯੰਗ ਗਰਲ’ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੰਗਾਮਾ ਹੋਇਆ। ਸਕੂਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਝ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ’ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੈ।
ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਜਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਲਾਲਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਐਨ ਫ੍ਰੈਂਕ ਦੀ ਡਾਇਰੀ ਨਾਜ਼ੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕ ਗਵਾਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਰੱਦ ਕਰ ਦੇਣਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਕ ਖਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੀਆਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਸ ਦਾ ਔਰਤ-ਵਿਰੋਧੀ ਚਰਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਪੁਰਸ਼ਵਾਦੀ, ਸੰਕੀਰਨ ਅਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦੀ ਫ਼ਿਰਕੂ ਸੋਚ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਔਰਤ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਔਰਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਂਚਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਉਸ ਆਜ਼ਾਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਹੈ ਜੋ ਪਿਤਰਸੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀਵਾਦੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਸਤ੍ਰਾਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ‘ਸਾਈਲੈਂਟ ਰੀਡਿੰਗ’ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਮਲਾਲਾ ਅਤੇ ਐਨ ਫ੍ਰੈਂਕ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਰਜ ਔਰਵੈੱਲ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਚਨਾ ‘1984’ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ?’ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਬਜਰੰਗ ਦਲ, ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਜੇ-ਪੱਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਥਾਂ ਬਚੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?
ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਵੀਂ ਨਹੀਂ
ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੀ ਘਟਨਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਨਹੀਂ। 1988 ਵਿੱਚ ਸਲਮਾਨ ਰਸ਼ਦੀ ਦੀ ‘ਦ ਸੈਟੈਨਿਕ ਵਰਸਿਜ਼’ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇਮਜ਼ ਲੇਨ ਦੀ ‘ਸ਼ਿਵਾਜੀ: ਹਿੰਦੂ ਕਿੰਗ ਇਨ ਇਸਲਾਮਿਕ ਇੰਡੀਆ’ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰਕਰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ।
ਏ.ਕੇ. ਰਾਮਾਨੁਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖ ‘ਥ੍ਰੀ ਹੰਡਰਡ ਰਾਮਾਇਣਾਜ਼’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵੱਖਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵੈਂਡੀ ਡੋਨਿਗਰ ਦੀ ‘ਦ ਹਿੰਦੂਜ਼: ਐਨ ਅਲਟਰਨੇਟਿਵ ਹਿਸਟਰੀ’ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬਾਰੇ ਜੋਸਫ਼ ਲੈਲੀਵੈਲ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ‘ਗ੍ਰੇਟ ਸੋਲ’ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਈ।
ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੈਟਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਕੀਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਏਜੰਡੇ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ।
‘ਪਾਬੰਦੀ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਰੁਝਾਨ
ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਧਰਮਾਂ, ਨਸਲਵਾਦ, ਐਲ.ਜੀ.ਬੀ.ਟੀ.ਕਿਊ. ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੈਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ 2024-25 ਦੌਰਾਨ 23 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ 87 ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀਆਂ 2,304 ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
‘ਅਸੀਂ ਬਨਾਮ ਉਹ’ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਾਨ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ‘ਬੈਤ-ਅਲ-ਹਿਕਮਾ’ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਨੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੀਰੀਆਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਰਸਤੂ, ਪਲੇਟੋ, ਗੈਲੇਨ ਤੇ ਯੂਕਲਿਡ ਵਰਗੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰਕ ਆਧਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।
ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਮਕਤਬ ਖ਼ਾਨਾ’ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਰਤ, ਰਾਮਾਇਣ, ਪੰਚਤੰਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ ਵਰਗੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੇ 52 ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਧੀ। ‘ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ‘ਅਸੀਂ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ?’ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਨ ਲੱਗਾ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ, ਮੁਲਕ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸੰਕੀਰਨਤਾ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਕ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਵਾਦ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਿਰੇ ਬਿਠਾ ਲਈਏ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੌਖਟ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦੇਈਏ।
(‘ਦ ਵਾਇਰ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ। ਲੇਖਿਕਾ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ)