40 ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰੀ ਬੰਬ: ਜੰਗ ਕਿਸ ਲਈ, ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਿਸ ਦਾ?

*ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਲਈ 2.8 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਪੈਕੇਜ ਨੇ ਗਾਜ਼ਾ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਤੱਕ ਜੰਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਬਿਊਰੋ
ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੂੰ ਦੋ-ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਦੇ ਭਾਰੀ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਬ ਦੇਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਰ ਕੌਣ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕੌਣ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਲਈ ਲਗਭਗ 2.8 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਪੈਕੇਜ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਐੱਮ.ਕੇ.-84 ਅਤੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਬੀ.ਐੱਲ.ਯੂ.-117 ਕਿਸਮ ਦੇ ਦੋ-ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਬੰਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੈਕੇਜ ਵਿੱਚ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਆਈ-2000 ਪੈਨੀਟ੍ਰੇਟਰ ਵਾਰਹੈੱਡ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੌਦਾ ਹਾਲੇ ਅੰਤਿਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗ਼ੈਰ-ਰਸਮੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇਸ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਦੋ-ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਂਡ ਦਾ ਇੱਕ ਬੰਬ ਲਗਭਗ 900 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਬੰਬ ਇੱਕੋ ਪੈਕੇਜ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਆਮ ਸੈਨਿਕ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਿਆਰੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹੀ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਾਜ਼ਾ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਪੁਰਾਣਾ ਸਵਾਲ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਵਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 2024 ਵਿੱਚ ਬਾਇਡਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਬਾਰੇ ‘ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ’ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਧੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਹੀ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਨਵਾਂ ਪੈਕੇਜ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਹਥਿਆਰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਹੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣਗੀਆਂ?
ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਮਾਸ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੰਗਬੰਦੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਣਾ
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੁਨੀਆ ਜੰਗਬੰਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਕੇਜ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਹਰ ਵਿਕਰੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੰਗ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜੰਗੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਜੰਗ ਲੜਨ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਤਿਆਰੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ!
ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹਿੰਸਾ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਖੀ ਵੋਲਕਰ ਤੁਰਕ ਨੇ ਵੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਵੱਡਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜੰਗ ਵੀ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੈ
ਜੰਗ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੌਤ, ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਬੇਘਰੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ-ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੰਬ, ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਡਰੋਨ, ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ, ਰਡਾਰ, ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਫ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਉੱਜੜਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਈਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਜੰਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੌੜੀ ਆਰਥਿਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ।
2024 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਹਥਿਆਰ ਆਮਦਨ 679 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ ਸੀ। ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਾਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਠੇਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੇ ਬਜਟ ਤੈਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਜ਼ਰਾਇਲੀ ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਵਧਿਆ
ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਬਰਾਮਦ 13 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧ ਕੇ ਲਗਭਗ 15 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਰਾਮਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਰਾਕਟ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਜੰਗ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਰ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਹਥਿਆਰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ‘ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਹੋਏ’ ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ-ਇਹ ਗੱਲ ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਠੇਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਉਦਯੋਗ ਅਗਲੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੈਨਿਕ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਕਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ 2.8 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੇ ਪੈਕੇਜ ਬਾਰੇ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਰਾਹੀਂ ਭਰੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਟੈਕਸ ਭਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਅਮਰੀਕੀ ਜਨਤਾ ਲਈ ਵੀ ਸਵਾਲ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਸਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕ ਦੀ ਜੰਗੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵੀ ਕਿੰਨੀਆਂ ਮਜਬੂਤ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ?
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਦਾ ਅਗਲਾ ਮੋੜ
ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗਾਜ਼ਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਜ਼ਰਾਇਲ, ਇਰਾਨ, ਲੈਬਨਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤਣਾਅ ਨੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਲਕ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਹਥਿਆਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਤਿਆਰੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਮੁਲਕ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਵੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਬਿੱਲ ਕੌਣ ਭਰਦਾ ਹੈ? ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਸਰਕਾਰਾਂ। ਕੁਝ ਟੈਕਸ ਭਰਨ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਅਕਸਰ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ
40 ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰੀ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰ ਸੌਦੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਾ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਹੈ, ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ, ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਹੈ, ਸਰਕਾਰੀ ਬਜਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੰਬ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡਾਲਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿਸੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਹਥਿਆਰ ਪੈਕੇਜ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਇਲ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਬੰਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ!
ਇਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ- ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੰਗ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਕਿਉਂ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੇ ਜੰਗ ਕਿਸੇ ਲਈ ਮੌਤ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਬੇਘਰੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਤਬਾਹੀ ਹੈ-ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ? ਜੰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਰਚ ਹੋਏ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ-ਪਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਕਮਾਏ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।