‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’: ਨੌਰਮਨ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ 1954 ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਵਿਛੋੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
ਫੋਨ: 630-303-8330
(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲਾ ਅੰਕ ਪੜ੍ਹੋ)
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲਈ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਯਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲਈ ਜਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਨੌਰਮਨ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’ ਕੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?
ਪੇਂਟਿੰਗ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਤਸਵੀਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇ ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲਈ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਈਨਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡਣਾ, ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿਣਾ।
ਇਹ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਸਾਨੂੰ ਜੋ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਵਿਦਾਇਗੀ-ਕਾਲਜ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ
ਕਾਲਜ ਜਾਣ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਵਖਰੇਵੇਂ (ਜਾਂ ਵਿਛੋੜੇ) ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੂਟਕੇਸ ਤਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ।
ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਪਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਲੜਕੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਖਾਮੋਸ਼ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਲ਼-ਪੋਸ ਕੇ ਵੱਡਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛਾ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸਦੀ ਕੁਰਸੀ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸਦਾ ਕਮਰਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਹਰ ਸਵੇਰ ਉਸਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗੀ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਆਦਤਨ ਆਪਣਾ ਮਨਪਸੰਦ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵਿਦਾਇਗੀ ਕੋਈ ਦੁਖਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੰਭ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਵਿਦਾਇਗੀ-ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ
ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਸਦੇ ਸੂਟਕੇਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਇੱਕ ਪਾਸਪੋਰਟ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਹਨ।
ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ, ਮਾਪੇ ਮੁਸਕਰਾ ਤਾਂ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਕੁਝ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰੀਂ।”
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਵਾਲ ਲੁਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇਗਾ? ਕੀ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਆਵੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੋਂ ਮਿਲਾਂਗੇ? ਪੁੱਤਰ ਲਈ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਦੂਰੀ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਘਰ ਦੇ ਕਮਰੇ ਤੱਕ ਤਾਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਖਾਣੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮਾਪੇ ਇਸ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਆਰ ਕਦੇ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ, ਉਹ ਕੁਝ ਬਣ ਸਕੇ ਜੋ ਬਣਨ ਦੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਰਦਨਾਕ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਵੀ: ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੁਨੀਆ ਮਿਲ ਸਕੇ।
ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ-ਮੌਤ
ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦਾਇਗੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਾਪਾ ਕਦੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਘਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਣ’ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਕਵੈਲ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਮਾਪੇ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਸਰੀਰਕ ਵਾਪਸੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੂਟਕੇਸ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਉਦਾਸੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕਮਰਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਕੱਲ੍ਹ ਜਿਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣਾ ਸੀ।
ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਗੇ, ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਗੇ, ਬੱਚੇ ਪਾਲਣਗੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਲਿਖੇ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਗ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਫੋਟੋ ਅਚਾਨਕ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅਤੇ ਹੰਝੂ- ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਗੀਤ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ, ਇਲਾਜ ਦਾ ਮਤਲਬ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਾਦ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ- ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸਨੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਛੂਹਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸਨੇ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਸਨੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਿਆ।
ਇਹ ਤਿੰਨ ਵਿਦਾਇਗੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੱਚਾਈ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹੈ ਪਿਆਰ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਜ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਪੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਮੌਜੂਦਗੀ ਗੁਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਰੀਰਕ ਨੇੜਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸਰੀਰਕ ਹੋਂਦ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ- ਪਿਆਰ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’ ਨਾਮਕ ਚਿੱਤਰ, 1954 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੜਨ ਜਾਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਹਰ ਮਾਪੇ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ ‘ਮੋਹ ਛੱਡਣ’ ਜਾਂ ‘ਜਾਣ ਦੇਣ’ ਦੀ ਔਖੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣਗੇ। ਅਸੀਂ ਹਰ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ (ਟਾਈਮ-ਟੇਬਲ) ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਦੂਰੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੁੜੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਪੁੱਤਰ ਘਰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਵਿਛੋੜਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਰੂਪ ਤਾਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
—
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ…
ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਘਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਣ’ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ‘ਘਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟਣ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਿਛੋੜਾ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਾਲਜ ਭੇਜਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲੰਘਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ- ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੀਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਸਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੰਘੀਆਂ ਰਾਤਾਂ, ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੋਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲਵੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸਦਾ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਬੈਗ, ਉਸਦਾ ਮਾਸੂਮ ਚਿਹਰਾ, ਉਸਦਾ ਘਬਰਾਹਟ ਭਰਿਆ ਉਤਸ਼ਾਹ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣਾ ਯਾਦ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਉਸਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਅੱਗੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਕਾਲਜ ਆਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨੇ, ਉਸਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਉਸਦਾ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਯਾਦ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਸਮੇਂ ਚਿੰਤਤ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ। ਹਰ ਅਲਵਿਦਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੈਲੋ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਾਲਗਤਾ ਆਈ। ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਲਗਭਗ ਅਣਦੇਖੇ ਲੰਘ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਰੀਅਰ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧੂਰੀਆਂ ਸਨ।
…ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਦੁਬਾਰਾ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ- ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ।” ਮਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, “ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮੰਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਰ ਦੇਵਾਂਗੀ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਜੱਫੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮਾਮੂਲੀ ਸਮਝਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਉਹ ਫੋਨ ਕਾਲ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਰ ਉਹ ਵਾਕ, ‘ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਂਗਾ।’ ਹਰ ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਪਲ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਘਰੋਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਘਰੋਂ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਰੇਲਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੋਈ ਫੋਨ ਕਾਲ ਨਹੀਂ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਆਹਟ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਊਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਕਦੇ ਇਹ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਊਣਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ…)