*ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ 86% ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਮਾਪਦੰਡ ’ਤੇ ਖਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰੀਆਂ
*ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਵਾ ਬਣੀ ਜ਼ਹਿਰ, ਦਿੱਲੀ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ’ਚ; ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਣਗੇ ਸਾਡੇ ਹੁਕਮਰਾਨ?
ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਬਿਊਰੋ
ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਰੌਣਕਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਇਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (ਏ.ਕਿਊ.ਆਈ.) 344 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਸਵਿਸ ਹਵਾ-ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੰਸਥਾ ਆਈ.ਕਿਊ.ਏਅਰ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਾਈਵ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੀ।
ਇਸੇ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਏ.ਕਿਊ.ਆਈ. ਸਵੇਰੇ 244 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆਉਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ। ਸੇਨੇਗਲ ਦਾ ਡਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵੀ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਰਹੇ। ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ, ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵੀ ਇਸ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੁਲਕ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸੰਘਣੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਕਟ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਾਈਵ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਮੌਸਮ, ਹਵਾ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਕਣ, ਸਰੀਰ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ
ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਕਣਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਣ 2.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਣ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਦੌਰੇ, ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਜਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਹੇਠ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 2019 ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 67 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ ਲਈ ਪੰਜ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਅਤੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਲਈ 15 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਪੱਧਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਾਲੀ ਨਹੀਂ
ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਧੁੰਦ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਗੰਭੀਰ ਸਮੌਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ, ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਭੱਠੇ, ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਕੂੜਾ ਸਾੜਨਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਠੰਢੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਘੱਟ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਵੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ-ਸਾਫ਼ ਈਂਧਨ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਕਾਸ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਕੱਠੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਕੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ?
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਆਈ.ਕਿਊ.ਏਅਰ ਦੀ 2025 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਨਿਊਵੁਡਵਿਲ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ 1.0 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਸੀ। ਫਿਨਲੈਂਡ ਦਾ ਉਤੋ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਲਿਹੂ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਲਾਨਾ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਜੇ ਗੱਲ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਆਈ.ਕਿਊ.ਏਅਰ ਦੀ ਸਾਲ 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਟਲ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਵਾਲਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੈਨਬਰਾ, ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਅਤੇ ਰੇਕਿਆਵਿਕ ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਪੰਜ ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਮਾਪਦੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਧੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਥਾਵਾਂ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਹਵਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗੀ।
ਕੋਪਨਹੇਗਨ, ਹੇਲਸਿੰਕੀ, ਸਟਾਕਹੋਮ ਅਤੇ ਵਿਆਨਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰੀ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਰਹਿਣਯੋਗ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਹੌਲ ਲਈ ਅਕਸਰ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਗਰ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਸਾਧਨ, ਕੂੜੇ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਮਾਸਕ ਨਹੀਂ, ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਲੋੜ
ਆਈ.ਕਿਊ.ਏਅਰ ਦੀ 2025 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 9,446 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿਰਫ਼ 14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀ ਪੀ.ਐੱਮ. 2.5 ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਔਸਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰੇ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਣ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਘਟਾਉਣ, ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਐਨ-95 ਮਾਸਕ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਾਅ ਦੇ ਆਰਜ਼ੀ ਉਪਾਅ ਹਨ, ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ।
ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸਾਂਝੀ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਚੁਣੌਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਸੀ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਂਝੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਸੁਧਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਸਕਣਗੇ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ।