ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ: ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ

ਸੁਸ਼ੀਲ ਦੁਸਾਂਝ
ਫੋਨ: +91-98887-99870
ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਣਾ ਵਧੇਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਤਮਜੀਤ ਨਾਲ਼ ਲੰਮੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਗੱਲਬਾਤ ਨੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਰ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਤਮਜੀਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਹਸਤੀ ਨਾਲ਼ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਮੰਚ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਮੇਂ- ਤਿੰਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਆਤਮਜੀਤ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਸੰਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਵਾਦ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਪਾਤਰ ਸੰਵਾਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਟਕ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਦੌਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੰਗਮੰਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਲੋਕ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਚ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਜੀਤ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਕੱਲਾਪਣ, ਸੱਤਾ, ਹਿੰਸਾ, ਯਾਦ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਾਟਕ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਲੇਖਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼-ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰੀਖਕ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਜੀਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਪੜ੍ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਮੰਚ ‘ਤੇ ਦੇਖੋ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦੀ ਇਹੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਵੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਝ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ। ਆਤਮਜੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ, ਸਗੋਂ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਤਾਲੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ਼ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਆਤਮਜੀਤ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਦੁਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ਼ ਟੁੱਟਦੇ, ਬਦਲਦੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜਿੱਤਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ; ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਔਖੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕ ਨਾਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਕੋਈ ਪੂਰਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰਾ ਖਲਨਾਇਕ। ਹਰ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ। ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਇਹ ਮੇਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਆਤਮਜੀਤ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਥੋਪਦਾ। ਚੰਗਾ ਨਾਟਕ ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਵਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪਰਦਾ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸ਼ੋਰ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਅਰੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਰੌਲਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਜੀਤ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਸਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਤਮੀਜ਼ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਹਿਜ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਡੂੰਘੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਹਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਜੀਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਜ਼ਰ, ਨਵੀਂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ।
ਹਰ ਵੱਡੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਆਤਮਜੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਾਤਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਰਾਂ, ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖਪਤ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਵੀ ਇਸ ਦਬਾਅ ਤੋਂ ਬਚੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਰੰਤ ਤਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਚਨਾ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹੋਣ। ਆਤਮਜੀਤ ਦੇ ਨਾਟਕ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਜੀਤ ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਬਿਧਾਵਾਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਆਤਮਜੀਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵਾਂ ਆਯਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਤੀਸਰੀ ਅੱਖ’ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਰੂਪਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੱਚ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕੰਧਾਂ ਰੇਤ ਦੀਆਂ’ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਉਹ ਅਦਿੱਖ ਹੱਦਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਤਮਜੀਤ ਦਾ ਨਾਟਕ ਇਸ ਲਈ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਦਾ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣਾ ਸੰਵਾਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਕਦਰ ਉਦੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਜੀਤ ਵਰਗੇ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹਿਤਕ ਨਹੀਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਜੀਤ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਵਰਗੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਤਮਜੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿਤਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਬੇਚੈਨ ਅਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸੱਤਾ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਆਤਮਜੀਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਨਾਟਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ, ਸਗੋਂ ਸੋਚਣ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਅਸਲ ਪਰਦਾ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਾਟਕਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਜੀਤ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਕਾਵਿਕਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਯਥਾਰਥ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੀ। ਇਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਆਤਮਜੀਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਗੂੰਜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਤਮਜੀਤ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ।