ਸੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ

‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’: ਨੌਰਮਨ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ 1954 ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ
ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
ਫੋਨ: 630-303-8330
(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲਾ ਅੰਕ ਪੜ੍ਹੋ)
ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਸ਼ਰਿਤ (ਜਾਂ ਬੱਚੇ) ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੀਏ?
ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਸ਼ਰਿਤ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਾਪੇ, ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਨ, “ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ? ਕੀ ਮੈਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?” ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦੋਂ, ਜਦੋਂ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਸੀ।

ਅਜਿਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਭਰ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸਿੱਖਣਾ, ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਾਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਯਾਦਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਦ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਮ `ਤੇ ਕੋਈ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਔਖੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਧਰਮ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ, ਸਿਮਰਨ, ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਸਥਾਈ ਹੈ, ਮੌਤ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸਰੀਰਕ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਹੁਕਮ’ ਸਾਨੂੰ ਰੱਬੀ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਿਕਾਓ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਕੋਈ ਜਲਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅੱਥਰੂ ਵਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ- ਇਹ ਪਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ, ਸਮਾਂ, ਸਾਥੀ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਦੁੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਬੋਝ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਾਂ-ਪਿਓ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸਦਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖਸਤ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਣ। ਮਨ ਉਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਦਿਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਉਸ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਉਸ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਆਹਟ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ- ਇਹ ਸਭ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।
ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜੋ ਉਪਜਿਓ ਸੋ ਬਿਨਸਿ ਹੈ ਪਰੋ ਆਜੁ ਕੈ ਕਾਲਿ॥ (ਅੰਗ 1429)
ਭਾਵ: ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੈ- ਭਾਵੇਂ ਅੱਜ ਜਾਂ ਭਲਕੇ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੰਨੀ ਅਚਾਨਕ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਆਰਜ਼ੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਅਰਦਾਸ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ:
ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ॥
ਅਰਥ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰਾ ਹਰ ਭਾਣਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਨਾਨਕ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ।
ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪੇ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣ-ਉੱਤਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਸਿੱਖਣਾ।
ਦੁੱਖ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਅਰਦਾਸ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਇੱਕ ਆਸਰਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਯਾਦਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਸ਼ਾਇਦ ਨਰਮ ਪੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ
ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਲੱਭਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਅੰਸ਼ (ਪੰਕਤੀਆਂ) ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ `ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:
ਮੇਰੇ ਰਾਮ ਰਾਇ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤੇਰੈ ਵਸਿ॥
ਭਾਵ: ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸੀਂ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਸਕਦੇ।
ਜੋਰੁ ਨਾਹਿ ਕਿਛੁ ਕਰਣਿ ਨ ਜਾਇ॥
ਅਰਥ: ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਕਿਸੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਖਾਸ ਤੌਰ `ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਵੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੋ ਭਾਵੈ ਸੋ ਰਾਖੁ ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ॥
ਭਾਵ: ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ! ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਭਾਲ।
ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰੀਏ ਕਿ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ (ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ) ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ॥
ਅਰਥ: ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਉਸ ਰੱਬੀ ਵਿਧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। (ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ)
ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ?’, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕੀਏ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣਾ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
ਜੋ ਕਿਛੁ ਪਾਇਆ ਸੁ ਏਕਾ ਵਾਰ॥
ਭਾਵ: ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਕੀਮਤੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਹੀ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਹਨ।
ਨਾਨਕ ਭਗਤਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸੁ॥
ਅਰਥ: ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤ ਸਦਾ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ, ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪਲ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੁਖੁ ਦਾਰੂ ਸੁਖੁ ਰੋਗੁ ਭਇਆ ਜਾ ਸੁਖੁ ਤਾਮਿ ਨਾ ਹੋਈ॥
ਅਰਥ: ਦੁੱਖ ਦਵਾਈ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਾਵ ਇੱਕ ਰੋਗ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡੂੰਘਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਡੂੰਘਾਈ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਹ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਇਹ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਅਦੁੱਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੁੱਖ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜੇ, ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਭੁ ਸੰਸਾਰੁ
ਭਾਵ: ਮੌਤ ਸਭ ਲਈ ਹੈ; ਵਿਛੋੜਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਸੋਗ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ-ਵਿਛੋੜਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਸੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, ਜੋ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੋਹ ਨੂੰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਯਾਦ ਨੂੰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ (ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ) ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਲੈਣ।
ਦੁਖੀ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕੇ: “ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ `ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ `ਤੇ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੱਸ ਸੀ। ਉਹ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ ਸੀ। ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਪਿਆਰ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਾਂਗਾ- ਸਿਰਫ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ।”
ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਸੱਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ: ਦੁੱਖ ਉਹ ਕੀਮਤ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਮਕਸਦ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਰਦ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਨੌਰਮਨ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦੀ ‘ਬ੍ਰੇਕਿੰਗ ਹੋਮ ਟਾਈਜ਼’ (1954) ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਅਰਥ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਗ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨੋਟ ਹੈ।
1. ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਜ ਲਈ ਰਵਾਨਾ: ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਪਰ ਉਮੀਦ ਭਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਵਿਹਾਰਕ ਸਲਾਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਹਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ `ਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਗਏ ਹਨ- ਕੌੜੇ-ਮਿੱਠੇ ਅਹਿਸਾਸ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਜਾਣ ਦੇਣਾ।
2. ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ `ਤੇ ਜਾਣਾ: ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਬਿਹਤਰ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ `ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਤਨ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਰੇਗੀ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਹਿੰਮਤ `ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਬੀਤਦਾ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚੁੱਪ ਚਿੰਤਾ- ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
3. ਮਾਪੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ‘ਘਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋੜਨਾ’ ਲਗਭਗ ਅਸਹਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ `ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ; ਉਹ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਸੂਟਕੇਸ, ਰੇਲਵੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਦਾਈ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅੰਤਮਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਬਚਪਨ, ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਆਮ ਇਕੱਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਗ ਨੂੰ ਜਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ- ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੀ ਗਈ ਅਸਹਿ ਚੁੱਪ।
ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਣਾ
ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਤੋਂ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਸਮਰਥਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਕਸਦ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਸਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ `ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਯਾਦਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
(ਸਮਾਪਤ)