ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ: ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਲਾਭ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਵਾਲ

ਵਰਿੰਦਰ ਜੋਸ਼ੀ
ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ‘ਪਰਜੀਵੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕੋਈ ਉਤਪਾਦਕ ਸੰਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਤੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥੋਂ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂੰਜੀ ਉਤਪਾਦਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚਕਾਰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖਾਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਫੰਡਿੰਗ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਟਕਲਪੱਚੂ ਜਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੀਮਤਾਂ ਅਕਸਰ ਅਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ, ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਟਰੇਡਿੰਗ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਲਿਕਵਿਡਿਟੀ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਪੂੰਜੀਕਰਨ 2020 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2024–25 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇਹ 100 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (ਲਗਭਗ 8000 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਸੰਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਕੁੱਲ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਜੀ.ਡੀ.ਪੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਨਸੈਕਸ ਅਤੇ ਨਿਫਟੀ ਵਰਗੇ ਸੂਚਕਾਂ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਛਾਲ ਦਰਸਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੱਧ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਬਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਦੌਲਤ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ-ਇਹ ਸਵਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਆਮ ਦਲੀਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵੰਡ’ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕਿਆਫ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਹਾਈ-ਫ੍ਰਿਕਵੈਂਸੀ ਟਰੇਡਿੰਗ, ਡੈਰੀਵੇਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਓਪਸ਼ਨ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ‘ਤੇ ਦਾਅ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਲਾਭ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਉਤਪਾਦਕਤਾ’ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ ਜਾਂ ‘ਮਾਲਕੀ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ’ ਦਾ? ਵਿਰੋਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ-ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਪਰ ਉਸ ਦੌਲਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂੰਜੀ ਮਾਲਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਪਸ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਸ ਵੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਵੀ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ‘ਪਰਜੀਵੀ’ ਕਹਿਣਾ ਇੱਕ ਅਧੂਰਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਵੀਨਤਾ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਬਲਿਕ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਐਪਲ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ, ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਪੂੰਜੀ ਸ਼ੇਅਰ ਮਾਰਕੀਟ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀਕਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਤੰਤਰ’ ਕਹਿਣਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦਾ ਸੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਕੀਕਤ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਡਿੱਠੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। 2008 ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਤੀ ਮੰਦੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਬੈਂਕ ਬਚਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੀ ਬੱਚਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਅਰ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਰਿਟੇਲ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 10-12 ਕਰੋੜ ਡੀਮੈਟ ਖਾਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਹੁਣ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਲਾਭ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ?
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਧਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਨ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵੀ ਸਾਧਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਟਰੇਡਿੰਗ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨੇ ਛੋਟੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕ ਲਈ ਇਹ ਖੇਤਰ ਹੋਰ ਵੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੀਟ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ-ਕੀ ਵਿੱਤੀ ਮਾਰਕੀਟਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ?
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਗਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਫ਼ੰਡ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਧਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਗਲੈਰ-ਬਰਾਬਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਟਕਰਾਅ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸਪੈਕੂਲੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿਰੁੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਚਾਲ ਕੁਝ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ?
ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ-ਇੱਕ ਐਸੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਆਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਣ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਤੁਲਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤੁਲਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਵਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।