ਚਾਰੂ ਸਿੰਘ*
ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਤਰ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, “ਜਾਕੇ ਪ੍ਰਿਯ ਨ ਰਾਮ-ਬੈਦੇਹੀ, ਤਜੀਏ ਤਾਹਿ ਕੋਟਿ ਬੈਰੀ ਸਮ…।” ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਹਿੰਦੂਤਵ ਨੇ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਰਹੀਮ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਵਰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਮਸਲਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗੱਲਬਾਤ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਗਵਾਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ?
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ, ਪਰ ਹਿੰਦੂਤਵ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰਾਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਹੈ-ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਜਾਂ ਕਈ ਰੂਪ।
ਕਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭਗਵਾਨ ਮੰਨਿਆ, ਕਈਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ। ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸਮਿ’ ਅਤੇ ‘ਅਨਲ ਹੱਕ’ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਧਰਮ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ
ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜੈਨ ਧਰਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨ ਕਦੇ ਨਾ ਉੱਭਰਦੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਨਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ।
ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ, ਧੋਖੇ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਧਰਮ ਬਦਲਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ’ ਜਾਂ ‘ਲਾਲਚ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਮਦਦ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਲਚ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਹੈ।
‘ਲਵ ਜਿਹਾਦ’ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਵਿਆਹ ਲਈ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਲਿਮ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਜੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਦੀ ਹਕੀਕਤ
ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਆਹ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੋਟਿਸ ਜਨਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਹ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਦਬਾਅ
ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਗਰੁੱਪ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਜੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋੜੇ ਕਈ ਵਾਰ ਧਮਕੀਆਂ, ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਪਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੱਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਦਬਾਅ ਕਈ ਵਾਰ ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਅੰਤਰ-ਧਾਰਮਿਕ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਜੋੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜਤਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਕੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ-ਇਹ ਸਭ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉਸ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ।
ਧਾਰਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ? ਕੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਦੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਚੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਬਾਅ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਜਵਾਬ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਟਰੋਲ
ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਬੰਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਦਮ ਉੱਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਮਸਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਿਆਰ, ਵਿਆਹ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਚੋਣ ਵਰਗੇ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਪਾਸਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬੇਬਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬਹੁ-ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਥ ਅਤੇ ਆਸਥਾਵਾਂ ਇਕੱਠੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹੀ ਮੰਨ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਬਹੁ-ਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਹੱਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਬਦਲ ਸਕੇ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਚੁਣ ਸਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਦੇ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਵੋਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸੋਚਣ, ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਜੀਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਉਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਸਥਾ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ।
ਇਹੀ ਉਹ ਮੁਢਲਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ-ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਐਸਾ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਤਰਾਜ਼ੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਿਆ ਜਾਵੇ?
ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
(*ਲੇਖਿਕਾ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ)