ਡਾ. ਪੀ.ਐਸ. ਤਿਆਗੀ
ਫੋਨ: +91-9855446519
ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ, ਮੁਗਲਈ ਸੁਆਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸੁਆਦੀ ਮੁਗਲਈ ਪਕਵਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੁਆਦ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਆਦੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਕਵਾਨ ਹੈ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ।
ਰਿਫਾਈਂਡ ਆਟੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਹ ਨਰਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਰੋਟੀ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਰੁਮਾਲ ਵਰਗੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਪਰੋਸੀ ਤੇ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਢਾਬਿਆਂ, ਵਿਆਹ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਣਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਊਜ਼ ਪੇਪਰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਮਈ ਲੇਖ “ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟਵਿਸਟ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ” ਪੜ੍ਹਿਆ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ‘ਬੜੇ ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਤਬਾਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੁਝ ਮਹਿਮਾਨ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਲਈ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਵਾਲਦਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- ਹਾਂ ਸਰ, ਇਹ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਨੇੜਲੇ ਸਾਰੇ ਢਾਬਿਆਂ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ, ਕੰਟੀਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਦੇ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਹਵਾਲਦਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੇਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਹਿਮਾਨ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ `ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਪਰੋਸਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਹਵਾਲਦਾਰ ਇੱਕ ਟੋਕਰੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਮ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਰੁਮਾਲ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ ਰੋਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੋਟੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਵਾਲਦਾਰ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮਹਿਮਾਨ ਵੀ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਣਜਾਣ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪਰੋਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਝਿੜਕਣਗੇ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਹੋਰ ਮਹਿਮਾਨ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸਨ।
ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ:
ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਲੀ ਰੋਟੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤਲੇਪਣ ਅਤੇ ਰੁਮਾਲ ਵਾਂਗ ਲਪੇਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ‘ਲੰਬੂ ਰੋਟੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ‘ਲੰਬੂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਲੰਬਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ)। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਖਾਧੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਆਹਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾਲ ਮੱਖਣੀ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀ ਗ੍ਰੇਵੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪਕਵਾਨ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਅੱਜ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦੇ ਮੀਨੂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਇਸਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਕਰਸ਼ਕ ਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਹਿੰਦੀ/ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਰੁਮਾਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਰੁਮਾਲ ਵਾਂਗ ਮੋੜ ਕੇ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਟੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਤੇਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਇਸਨੂੰ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਧੂ ਤੇਲ ਪੂੰਝਣ ਲਈ ਰੁਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖਾਨਸਾਮੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ੈੱਫ ਇਸ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲ ਵਾਂਗ ਮੋੜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਮੇਜ਼ `ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਰੁਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਪੂੰਝਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਨਰਮ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਬਣਤਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸੋਈਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਤੇ ਸਟ੍ਰੀਟ ਫੂਡ ਸਟਾਲਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਰੁਮਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈ, ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮੰਡਾ ਰੋਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਉਲਟੇ ਹੋਏ ਭਾਂਡੇ `ਤੇ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੰਦ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਭੋਜਨਕੁਟੁਹਾਲਾ ਵਰਗੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੁਲਕਾ ਜਾਂ ਤੰਦੂਰੀ ਰੋਟੀ ਵਰਗੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੇ ਉਲਟ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਰਿਫਾਈਂਡ ਆਟਾ (ਮੈਦਾ) ਅਤੇ ਸਾਬਤ ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਟੇ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖੰਡ ਅਤੇ ਘਿਓ ਪਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਲਾਇਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਗੁੰਨਿ੍ਹਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਟੇ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਲੂਟਨ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਖਿੱਚਣ ਵੇਲੇ ਆਟੇ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀਆਂ ਲੋਈਆਂ ਬੇਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੜਾਅ `ਤੇ ਸ਼ੈੱਫ ਪਤਲੀ ਬੇਲੀ ਲੋਈ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਛਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂਤਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਬਲ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਤਲੀ ਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਆਕਾਰ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ `ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ, ਉਲਟੇ ਗੁੰਬਦ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕਾਸਟ-ਲੋਹੇ ਦੇ ਤਵੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਕੜ੍ਹਾਈ `ਤੇ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਅੱਗ `ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਵੇ ਉਤੇ ਆਮ ਤੌਰ `ਤੇ ਨਮਕ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਤਲੇ ਆਟੇ ਨੂੰ ਚਿਪਕਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਤੀਹ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁਮਾਲ ਵਾਂਗ ਮੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਸੁਆਦੀ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਭਾਰਤੀ ਰੋਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਮੁਗਲਈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸਾਥੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਡੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਮੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰੋਟੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ `ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਨੂ `ਤੇ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਆਦਲੇ ਨਾਨ, ਕੁਲਚੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰਾਠੇ ਆਦਿ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੋਟੀ ਦੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੂਡ ਰਿਸਰਚਰ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ `ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੀਨੂ ਤੋਂ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਪੋਸਟ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਈ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੁਨਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਘੱਟ ਨੌਜਵਾਨ ਰਵਾਇਤੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁਨਰਮੰਦ ਰਸੋਈਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ। ਬਦਲਦੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਫਾਸਟ ਫੂਡ, ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਾਨ, ਤੰਦੂਰੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਚਪਾਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਬਰੈੱਡਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਅਕਸਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਹੁਣ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮੁਗਲਈ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਸ ਮੌਕਿਆਂ `ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੂਡ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈੱਫ ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ੋਅ ਨੇ ਵੀ ਭੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੋਪ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।
ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਰੂਪ
1. ਕਲਾਸਿਕ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਹ ਕਣਕ ਅਤੇ ਮੈਦੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਤੇ ਲਚਕੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਪੂਰੀ ਕਣਕ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਣਕ ਦੇ ਆਟੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੈ।
3. ਮੈਦਾ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਮੈਦੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਵਾਧੂ-ਨਰਮ ਰੋਟੀ ਹੈ।
4. ਮੱਖਣ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਹ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਮੱਖਣ ਜਾਂ ਘਿਓ ਨਾਲ ਚੋਪੜੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਆਦੀ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ `ਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
5. ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਸਨੂੰ ਧਨੀਆ, ਪੁਦੀਨਾ ਜਾਂ ਮੇਥੀ ਵਰਗੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਆਦੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6. ਕੜਕ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ: ਇਹ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕਾਪਰ ਚਿਮਨੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਲੱਭੀ ਗਈ ਸੀ; ਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਲੀ ਕਾਗਜ਼ ਵਰਗੀ ਰੋਟੀ ਜੋ ਉਲਟੇ ਤਵੇ `ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਸਿਗਨੇਚਰ ਮੀਨੂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸ਼ੈੱਫ ਇਸਨੂੰ ਤਵੇ `ਤੇ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਰਮ ਰੋਟੀ ਕਰਿਸਪੀ ਅਤੇ ਕਰੰਚੀ ਬਿਸਕੁਟ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਲਕ ਨੇ ਸ਼ੈੱਫ ਨੂੰ ਰੋਟੀ `ਤੇ ਮੱਖਣ ਲਗਾਉਣ, ਇਸ `ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿਆਜ਼, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਧਨੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ `ਤੇ ਸੁਆਦੀ ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੜਕ ਰੁਮਾਲੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।