ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ

ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਬਖਾਨ
ਪ੍ਰਮੋਦ ਰੰਜਨ
ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ
ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ 6 ਦਸੰਬਰ 1958 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ 69 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ 5 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀਰਾਮ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੋਦੀ 75 ਸਾਲ ਦੇ ਹਨ।

ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਿਰਮਾਣ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਮੋਦੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਉਮਰ ਦੇ ਉਸ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਦਿੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਦੇਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨਹਿਰੂ ਉਸ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਜੋ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈਣੀ; ਉਸ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ।
ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਲਟ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਤਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ
69 ਸਾਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 75 ਸਾਲਾ ਮੋਦੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ। ਨਹਿਰੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ, ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ (ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ) ਸੋਚ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਜੋ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਮੋਦੀ ਆਪਣੇ 2013 ਦੇ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਬਖਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਉਹ ਭਾਸ਼ਣ… ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ 13-14 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸਭਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਅਸਰ ਕਾਇਮ ਹੈ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਦੀ ਦਾ ਇਹ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਨ-ਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਪਰ ਇਹ ਮੋਦੀ ਹੈ। ਮਾਈ-ਬਾਪ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸਤ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।”
ਰੱਖਿਆ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮੁਲਕ ਲਈ ਵੱਡੇ ਟੀਚੇ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।”
ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ‘ਮਹਾਨਤਾ’ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।
ਨਹਿਰੂ ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਅਣਗਿਣਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਸ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਤਦ, ਨੌਜਵਾਨੋ ਇਸਤਰੀ-ਪੁਰਸ਼ੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ‘ਮੈਂ ਮੋਦੀ ਹਾਂ’ ਦੀ ਹਾਕ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਨਿਮਰਤਾ ਕਿ ‘ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਸ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।’
ਨਹਿਰੂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਡਾ। ਮੋਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਥਿਤ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਹਿਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ’ਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਮਹਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।”
ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨਤਾ ਬੁਲਾਰੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਪਣ ਦਾ ਬਖਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਹਿਰੂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਮਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸੀਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਸੀ।”
ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣਾ ਬੌਧਿਕ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੋਦੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ‘ਦਿਮਾਗੀ ਨਕਸਲ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ‘ਦਿਮਾਗੀ ਨਕਸਲ’ ਨੂੰ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ ਦੀ ਗੋਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਨਹਿਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।” ਅੱਗੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਥੋਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।”
ਨਹਿਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ “ਉਸ ਸੰਕੀਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।”

ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ
ਮੋਦੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੂਜੀ ‘ਕਿਸਮ’ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਦੂਜੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਨਾਰਾਜ਼ ਫੁੱਫੜ’ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਬਾਰੇ ‘ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?’ ਪੁੱਛਣਾ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕਿੰਨੀ ਹੈ? ਤਰਜੀਹ ਕੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਇਹੀ ਪੈਸਾ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਇਹੀ ਉਹ ਸਵਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤਾਂ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮੋਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾਜ਼ ਫੁੱਫੜ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰਕ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਜ਼ਾਕ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਭੌਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਬਨਾਮ ਨੈਤਿਕ ਤਰੱਕੀ
ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਆਸਾਨ ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕੀ, ਆਇੰਸਟਾਈਨ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਜ਼ਮ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸਾਧਨ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸਵਾਲ, ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕੀ ਸਭਿਅਤਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਿਕ ਸੰਕਟ ਹੈ।
ਮੋਦੀ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ‘ਲਹਿਰ’, ‘ਅਸਰ’, ‘ਟੀਚਾ’, ‘ਨਾਰਾਜ਼ ਫੁੱਫੜ’, ‘ਦਿਮਾਗੀ ਨਕਸਲ’ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਚੁਟਕਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਸਮੱਸਿਆ ਮੋਦੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਹਲਕਾ ਹੋਣਾ ਹੈ।
ਨਹਿਰੂ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਬੰਨ੍ਹ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦਯੋਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪੂਰੀ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ-ਭੌਤਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੀ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਨੈਤਿਕ ਆਧਾਰ ਗੁਆ ਦੇਵੇਗਾ? ਕੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬਣਾਏਗੀ ਜਾਂ ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇਗਾ?
ਨਹਿਰੂ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਹ ਪੂਰਾ ਅਤੀਤ, ਆਪਣੇ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।” ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?”
ਇੱਥੇ ਵੀ ਅੰਤਰ ਉਹੀ ਹੈ। ਨਹਿਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੋਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

ਮੈਂ, ਮੇਰਾ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ
ਮੋਦੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜੀਬ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਰੋਨਾ ਮਹਾਮਾਰੀ, ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਜੰਗ, ਵਪਾਰਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ: “ਹੁਣ ਮੋਦੀ ਫਸ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੋਦੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਹੁਣ ਮੋਦੀ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ, ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ‘ਬੁਰਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਹਸਰਤ ਧਰੀ ਦੀ ਧਰੀ ਰਹਿ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।’ ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਹਿਰੂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਬੁਲਾਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮੋਦੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਬੌਧਿਕ ਨਿਮਰਤਾ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਕਥਿਤ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ
ਨਹਿਰੂ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੋਮਲ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੀ.ਸੀ. ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲਿਖ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਸ਼ਣ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ 1958 ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸਭ ਸਹੀ ਸੀ। ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਕਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੰਭਵ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਗੱਲਬਾਤ ਕਿਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਿਮਟ ਗਈ ਹੈ।
ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਇਸੇ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
—
(‘ਦ ਵਾਇਰ’ ਤੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਸਹਿਤ)