ਲਲਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਸ਼ਾਇਰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ

ਗੁਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ (ਪ੍ਰੋ.)
ਚੇਅਰਮੈਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਕਾਡਮੀ
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇੰਟਰ ਸਕੂਲ ਕਵਿਤਾ ਉਚਾਰਣ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਮੰਨਿਓ, ਮੈਨੂੰ ਚਿੱਤ ਚੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਣਾ ਕਿ ਇਸ ਸੂਰਮੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ‘ਲਲਕਾਰ’ ਸਪਤਾਹਿਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ‘ਚ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ‘ਲਲਕਾਰ’ ਜਦ ਯੁਵਕ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਲੰਮੇ ਵਕਫ਼ੇ ਬਾਅਦ ਛਾਪੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਾਇਦ 1968-69 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ‘ਲਲਕਾਰ’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਯੁੱਗ ਕਵੀ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੰਨੇ ‘ਤੇ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਟੂਕ ਸੀ:
“ਜਿੱਥੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ,
ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਲੁਜ ਦੇ ਓਸ ਕਿਨਾਰੇ ਦੀ ਸਹੁੰ।

ਜਿੱਥੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ ਡੁੱਬੀ,
ਜੱਲਿ੍ਹਆਂ ਵਾਲੇ ਦੇ ਓਸ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦੀ ਸਹੁੰ।

ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ,
ਰਹੂ ਗੂੰਜਦੀ ਇਹੋ ਲਲਕਾਰ ਮੇਰੀ।

ਛਾਂਗ ਦਿਆਂਗਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ,
ਕਲਮ ਨਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣ ਤਲਵਾਰ ਮੇਰੀ।”
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਚ ਬੜੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਟਿਪਣੀਆਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿਆਸੀ ਆਰਾਂ ਲਾਉਣ ‘ਚ ਕਮਾਲ ਸਨ। ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਤੜਫ਼ ਉੱਠਦੇ। ਪਤਲਚੰਮੇ ਸਨ ਉਦੋਂ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ। ਹੁਣ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਚੰਮ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ।
‘ਲਲਕਾਰ’ ਦਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ ਘੰਟਾਘਰ ਨੇੜੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਚੌਂਕ ‘ਚ ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਮਸਤ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਕਾਲਿਜ ਸੀ, ਜਿੱਥੋਂ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਕਾਲਿਜ ਵੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਟਿਕਾਣਾ ਸੀ। ਅਜਾਇਬ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ, ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਸੱਜਣ ਗਰੇਵਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਦੀਬ, ਮਦਨ ਲਾਲ ਦੀਦੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫੇਰਾ ਪੈਂਦਾ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਸਿਰਕੱਢ ਕਵੀ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਵੀ ਗੇੜੀ ਲਾ ਜਾਂਦੇ। ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਆਇਆ ਕਿ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਨੇ ਹੀ 1948 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ ਵਿੱਚ ਬਰਸੀ ਮਨਾਈ ਸੀ। 1947 ਦੇ ਉਜਾੜੇ ਮਗਰੋਂ ਬਾਰ ‘ਚੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ ਸਰਾਭਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭੂਮਸੀ (ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ) ਜਾ ਵੱਸੇ।
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ” ਵੀ ਛਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਤਿਓਂ ਲੱਭਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਰਾਮਪੁਰ (ਲੁਧਿਆਣਾ) ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ। ਲਿਖਾਰੀ ਸਭਾ ਰਾਮਪੁਰ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।
1971 ‘ਚ ਜਦ ਮੈਂ ਲੁਧਿਆਣੇ ਜੀ ਜੀ ਐੱਨ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਿਜ ‘ਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਕਾਲਿਜ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਸਾਡੇ ਕਾਲਿਜ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ- ਗੋਪਾਲਪੁਰ ਵਾਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਛੀਨ ਵਾਲਾ ਇਕਬਾਲ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕਬਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸਵਰਗੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਰਸੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਸੱਜਣ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਾਅ ਜੀ ਪ੍ਰੋ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕੋਲ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਜੋੜਾ ‘ਕੌਮੀ ਲਹਿਰ’ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਕਾਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਯੋਗ ਸੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਵੀ ਸੀ।
ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰ ਕਾਮਰੇਡ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ‘ਲਲਕਾਰ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਕ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਪਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਕ ਮੰਗਵਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹੇ। ‘ਲਲਕਾਰ’ ਉਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ:
“ਰੋਮ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੋਵੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ।
ਖੱਫਣ ਬੰਨ੍ਹ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਉਤੇ
ਮਿਟਣ ਲਈ ਜੋ ਤਿਆਰ।
ਦੁਖੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਦੇਖ ਕੇ
ਅਣਖ ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਮਚੇ-
ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿਉਂਦੇ ਦਿਲਾਂ ਲਈ ਹੈ,
ਮੇਰੀ ਇਹ ਲਲਕਾਰ।
ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਮਾਂਕਾਲ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਸਨ।
‘ਲਲਕਾਰ’ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਉਤੇਜਕ ਲਿਖਤਾਂ ਸਨ, ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ।
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1925 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਛੀਨ (ਨੇੜੇ ਮੰਡੀ ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ) ਵਿਖੇ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਧਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਲਾਹੌਰ ‘ਚ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਾਸ਼ਨ 15 ਜੂਨ 1939 ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜਬਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਰਛੀਨ ‘ਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹਦੂਦਬੰਦ ਰੱਖਿਆ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ 1939 ਤੋਂ 1942 ਤੀਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ‘ਚ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਫਰੰਗੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਤਪ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਥੀ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਕਲਕੱਤਿਓਂ ਪੰਜਾਬ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਲਕੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਵਰਗੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਨਰਗੀ ਸ. ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਵੀ ਉਸਤਾਦ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰ ਸਾਲ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਚਿਰਾਗ ਬਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਾਇਕ ਤੇ ਸੂਰਮੇ ਕਵੀ ਚੇਤੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਸ. ਜਗਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਤੇ ਸਵਰਗੀ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਕਾਰਡ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਦਾਸ ਤਸਵੀਰ ‘ਚ ਰੰਗ ਭਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਇਸ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵੱਸਦੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀਰ ਆਸਿਫ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਫੇਰ ਬਣਾਵਾਂਗੇ।
ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਵਿਛੋੜਾ 14 ਜਨਵਰੀ 1951 ਨੂੰ ਟਾਈਫਾਈਡ ਵਿਗੜਨ ਕਾਰਨ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਕਾਵਿ ਜਲਵਾ ਅਜੇ ਵੀ ਦਗਦਾ, ਜਗਦਾ, ਮਘਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਾ ਪੁੱਤਰ ਨਵਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਰੂਪੀ ਰਛੀਨ) ਦਾਦੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੰਭਾਲਕਾਰ ਹੈ। ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਛਪਦੇ ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵੀ ਹੈ।
ਪੇਸ਼ ਹਨ, ਸ. ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਹੁ ਚਰਚਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ:

(1)
ਤੈਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ

ਪੁੰਜ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾ!
ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨਜ਼ੀਰ ਆਖਾਂ।
ਜਵਾਲਾ-ਮੁਖੀ, ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਆਖਾਂ
ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਆਖਾਂ।
ਸ਼ਖਸੀ-ਰਾਜ ਦੇ ਸੜੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਆਖਾਂ
ਜਾਂ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਣੀ ਤਕਦੀਰ ਆਖਾਂ।
ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਕਹਿੰਦੇ ਤੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਖਾਂ,
ਮੀਆਂ ‘ਮੀਰ’ ਕਹਿੰਦੈ ਤੈਨੂੰ ਪੀਰ ਆਖਾਂ।
ਭਰ’ਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ,
ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਤਰਾਨਿਆਂ ਨੇ।
ਆਸ਼ਕ ਸਿੱਖਦੇ ਨੇ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਤੋਂ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਕੁਦਰਤ ਰਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗੀ,
ਸੀਨੇ ਧਰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਕੰਬ ਗਏ ਨੇ।
ਬੈਠੇ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਗਏ, ਹੋ ਗਏ ਭੌਰ ਕਾਲੇ,
ਸਾਰੇ ਸੜ ਜਨੌਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਗਏ ਨੇ।
ਤੇਰੀ ਚੌਕੜੀ ਨੇ ਪਾਸਾ ਪਰਤਿਆ ਨਾ,
ਲਾਲ ਤਵੀ ਦੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਅੰਭ ਗਏ ਨੇ।
ਤੇਰੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਆਂਚ ਆਈ,
ਜ਼ਾਲਮ ਅੱਗ ਵੀ ਲਾਉਂਦੇ ਹੰਭ ਗਏ ਨੇ।

ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪੰਧ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਤੱਕ ਕੇ,
ਪਾਈਆਂ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਧੂਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਨੇ।
ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਡੋਲ ਜਾਏ ਆਪ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਅਸੂਲ ਸੀ ਇਹ,
ਏਦਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ‘ਚ ਰਹੀ ਜਾਣਾ।
ਤਪਦੇ ਜੱਗ ‘ਤੇ ਠੰਢ ਵਰਤਾਣ ਖਾਤਰ,
ਤਵੀਆਂ ਤੱਤੀਆਂ ਤੇ ਆਪ ਬਹੀ ਜਾਣਾ।
ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਹੈ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨਾ,
ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੈ ਆਪ ਸਹੀ ਜਾਣਾ।
ਰਹਿਣਾ ਉਹਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜ਼ੀ,
ਭਾਣਾ ਮਿੱਠਾ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਕਹੀ ਜਾਣਾ।

ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਦੀ ਦੇਗ ‘ਚੋਂ ਉਬਲੀ ਜਾਂ,
ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਤਾਅ ਗੁਮਾਨ ਮੈ-ਖਾਨਿਆਂ ਨੇ।
ਨਿਰੇ ਖੰਭ ਨਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦੇਣਾ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਮਰ ਗਏ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਕੇ ਤੇ,
ਝੱਖੜ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਪਏ ਸੀ ਝੁੱਲ ਜਿਹੜੇ।
ਬੂਟਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਉਥੇ ਹੀ ਪੁੰਗਰਿਆ ਏ,
ਟੇਪੇ ਇੱਕ ਦੋ ਪਏ ਸੀ ਡੁੱਲ੍ਹ ਜਿਹੜੇ।
‘ਜੀਵਨ-ਕਣੀ’ ਸੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ,
ਗਏ ਤੇਗ ਦੀ ਨੋਕ ‘ਤੇ ਤੁਲ ਜਿਹੜੇ।
ਤੇਰੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਅ ਹੈ ਸੀ,
ਸਾੜੇ ਗਏ ਭੱਠੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਜਿਹੜੇ।

ਸਾਰੇ ਬਦਲ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਲੇਖ ਆਪਣੇ,
ਏਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਫਸਾਨਿਆਂ ਨੇ।
ਚਰਬੀ ਢਾਲ ਕੇ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਜਗਾਈ ਦੀ ਏ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿਖਿਆ ਸਬਕ੍ਰਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਤਮਾ ਤਾਈਂ ਸਤਾ ਸਕਦਾ,
ਇੱਕ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਦੂੰਹ ਕੋਲੋਂ।
ਵਗਦੇ ਝੱਖੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣਾ,
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ‘ਜੈਤੋ’ ਦੀ ਜੂਹ ਕੋਲੋਂ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣੀ ਮੌਤ ਦੀ ਛਾਂ ਥੱਲੇ,
ਸੁਣਿਆਂ ਅਸੀਂ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਖੂਹ ਕੋਲੋਂ।
ਸਾਡਾ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੋਇਆ,
ਜਦ ਦਾ ਸੁਣਿਆਂ ਏ ਚੰਦੂ ਦੀ ਨੂੰਹ ਕੋਲੋਂ।

ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ ਸਬਕ ਤੇਰਾ,
ਪਾਇਆ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਜ਼ਮਾਨਿਆਂ ਨੇ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਛੋਹ ‘ਚੋਂ ਲੱਭਦੀ ਏ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਪਾਠ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਨੇ ਯਾਦ ਮੈਨੂੰ
ਤੇਰਾ ਦੱਸਿਆ ਸਬਕ ਪਕਾਣ ਵਾਲੇ।
ਤੇਗਾਂ ਹੇਠ ਸਮਾਧੀਆਂ ਲਾਣ ਵਾਲੇ,
ਦੇਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲੀਆਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ।
ਤਨ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ,
ਖੋਪਰ ਰੰਬੀਆਂ ਨਾਲ ਲੁਹਾਉਣ ਵਾਲੇ।
ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਅੰਗ ਕਟਾਉਣ ਵਾਲੇ,
ਹੇਠਾਂ ਇੰਜਨਾਂ ਦੇ ਦਰੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ।

ਕਦੇ ਤੇਰਿਆਂ ‘ਬਾਗਾਂ’ ਨੇ ਸਬਕ ਸੁਣਿਆਂ,
ਪਰਖਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਨਕਾਣਿਆਂ ਨੇ।
ਐਪਰ ਪਰਖ ਵੇਲੇ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਸਬਕ ਮਿਲਿਆ,
ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ।
ਜਿਚਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਜੋਤ ਰਹੇ ਜਗਦੀ,
ਰੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਮੌਤ ਹਰਕਾਰਿਆਂ ਨੂੰ।
ਜਦੋਂ ਚੰਨ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਏ,
ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਏ ਨਿੰਮ੍ਹਾਂ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ।
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਭੱਠੀ ‘ਚ ਪੱਕ ਜਾਵੇ,
ਢਾ ਦਿੰਦੀ ਏ ਇੱਟ ਚੁਬਾਰਿਆਂ ਨੂੰ।

‘ਅਰਸ਼ੀ’ ਬਿਜਲੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਨੇ,
ਲੈ ਲਈ ਅਮਰ-ਪਦਵੀ ਆਸ਼ਿਆਨਿਆਂ ਨੇ।
ਰੂਹ ਯਾਰ ਦੀ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਲੱਭ ਲਈਏ,
ਤੈਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸਬਕ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੇ।

(2)
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੂੰ

ਤੇਰੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਉਤੇ,
ਲੋਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਆ ਜਾ ਨਾਨਕ।
ਦੀਦ ਪਿਆਸੇ ਨੈਣਾਂ ਤਾਈ,
ਮੁੜ ਕੇ ਦਰਸ ਦਿਖਾ ਜਾ ਨਾਨਕ।
ਫਸ ਗਈ ਬੇੜੀ ਵਿੱਚ ਭੰਵਰ ਦੇ,
ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿਨਾਰਾ ਨਾਨਕ।
ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਚੱਪੂ ਲਾ ਕੇ,
ਕੰਢੇ ਇਹਨੂੰ ਲਾ ਜਾ ਨਾਨਕ।

ਪਰ ਮੈਂ ਕਹਿਨਾ ਏਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ,
ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਤੂੰ ਆਈਂ ਬਾਬਾ
ਇਸ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਡੁਬ ਜਾਣ ਦੇਹ,
ਬੰਨੇ ਨਾ ਤੂੰ ਲਾਈਂ ਬਾਬਾ।

ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ ਏਥੇ ਆ ਕੇ,
ਏਥੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਵਸਦੇ?
ਏਥੇ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਇਸਾਈ,
ਏਥੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਵਸਦੇ।
‘ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ’ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ,
ਝੂਠ ਵੀ ਬੋਲਣ ਘਟ ਵੀ ਤੋਲਣ
ਏਥੇ ਹੁਣ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨੇ ਵਸਦੇ।

ਪੰਜਾ ਸੀ ਤੂੰ ਲਾਇਆ ਜਿੱਥੇ,
ਹੋ ਗਏ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ।
ਜਿੱਥੇ ਹੁਸਨ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ,
ਹੋ ਗਏ ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ।
ਸਹਿਮੀ ਫਿਰੇ ਲੁਕਾਈ ਸਾਰੀ,
ਬੁਚੜਖ਼ਾਨੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ;
ਨਗ਼ਮਾ ਅਜ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ,
ਹੋ ਗਏ ਅੱਜ ਰਬਾਬ ਦੇ ਟੁਕੜੇ।

ਭਾਹ ਚਮਕੀਲੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗੀਆਂ,
ਕਾਲੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਕੁਲ ਜਮੀਰਾਂ।
ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਚਮਕਣ,
ਹੋ ਗਈਆਂ ਨੇ ਨਿੱਕਲ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ।
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਈ,
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ,
ਭੁੱਖ ਮਿਲੀ ਜਜਮਾਨਾਂ ਤਾਈ,
ਪੰਡਤ ਲੈ ਗਏ ਖੰਡਾਂ ਖੀਰਾਂ।

ਅੱਗੇ ਭਾਗੋ ਕੱਲਾ ਹੈਸੀ,
ਹੁਣ ਭਾਗੋ ਦੀ ਬਣ ਗਈ ਢਾਣੀ।
ਟਾਟੇ, ਬਾਟੇ, ਬਿਰਲੇ ਸਾਰੇ,
ਇਹ ਭਾਗੋ ਦੇ ਬਣ ਗਏ ਹਾਣੀ।
ਧਰਮ ਛੱਡ ਗਏ, ਠੱਗੀ ਠੱਲ ਲਈ,
ਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਏ ਵੱਢੀ ਫੜ ਲਈ,
ਬਾਬੇ ਏਥੇ ਇੱਕ ਸਿਆਪਾ?
ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉਲਝੀ ਤਾਣੀ।

ਪੰਜੀ ਲੈ ਕੇ ਪੱਚੀਏ ਵੇਚਣ,
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਉਪਾਰੀ ਬੀਬੇ।
ਕੜੀਆਂ ਲਾਹ ਕੇ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਨੇ,
ਹਾਥੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬੀਬੇ।
ਕੀ ਕੀ ਗੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਾਂ,
ਇਹ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਗੁਥਲੇ ਭਾਰੇ,
ਲੁੱਕ ਸੜਾਕਣ, ਬੱਜਰੀ ਚੱਬਣ,
ਆਪਣੇ ਪਾਨ ਸੁਪਾਰੀ ਬੀਬੇ।

ਸੱਜਣ ਜਿਹੜੇ ਬਣ ਨਾ ਸਕਣ,
ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਉਹ ਚੋਰ ਹੋਣਗੇ।
ਤੁਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਬੰਦੇ ਖਾਣੇ,
ਐਸੇ ਆਦਮਖ਼ਰ ਹੋਣਗੇ।
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੁਣ ਸੱਪ ਨੇ ਏਥੇ,
ਡੰਗ ਮਾਰ ਕੇ ਧੁੱਪੇ ਸੁਟਦੇ,
ਸੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਛਾਂ ਸੀ ਕਰਦੇ,
ਉਹ ਸੱਪ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਣਗੇ।

ਬੁੱਲ ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ,
ਐਸੇ ਤਾਲੇ ਜੜੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਏਥੇ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਚਾਕੂ,
ਕਲਮ ਦੇ ਸੰਘ ‘ਚ ਅੜੇ ਹੋਏ ਨੇ।
ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਦੀ ਗੱਲ ਜੋ ਆਖੇ,
ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦੈ,
ਝੱਟ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਠੋਸਣ,
ਰੂਲ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਘੜੇ ਹੋਏ ਨੇ।

ਸੱਚੇ ਸੌਦੇ ਉਂਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ,
ਚੋਰ-ਬਜ਼ਾਰੀ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਣਾ।
ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੈਨੂੰ,
ਝੂਠੀ ਹਾਮੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਸਕਣਾ।
ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਐਕਟ ਨੇ ਫਿਰ,
ਹਰਕਤ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਰਨ ਆਉਣੈਂ,
ਤੈਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ‘ਚ ਡੱਕਣ ਬਾਝੋਂ,
ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਰ ਨਹੀਂ ਸਕਣਾ।

ਏਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਹਿਨਾ ਤੈਨੂੰ
ਏਥੇ ਨਾ ਤੂੰ ਆਈਂ ਬਾਬਾ।
ਇਸ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਦੇਹ,
ਬੰਨੇ ਨਾ ਤੂੰ ਲਾਈਂ ਬਾਬਾ।
(ਨੋਟ: ਇਹ ਕਵਿਤਾ 1945 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।)